Privacy geschonden, daders wel vast

Een 22-jarige man wordt in januari 2013 na een avondje stappen in Eindhoven ernstig mishandeld door acht Belgische jongens. Het incident wordt gefilmd door een bewakingscamera en beland, met toestemming van het Openbaar Ministerie, op het internet. Al snel ontstaat er in de media een heksenjacht naar de zogeheten ‘Eindhovense kopschoppers’.

De acht jongens worden met naam en toenaam genoemd, met een duidelijke foto erbij, er wordt gelinkt naar hun Facebookprofielen en de adressen van de daders staan op verschillende websites. Na iets minder dan een jaar doet de rechter uitspraak over de zaak: de jongens krijgen strafvermindering omdat er inbreuk is gemaakt op hun privacy.

Het komt zo nu en dan voor dat de rechter de volgende uitspraak doet: “De rechtbank legt een lagere straf op dan de officier van justitie heeft geëist wegens de gevolgen van de buitengewoon grote media-aandacht.” De rechter bepaalt uiteindelijk of verdachten geleden hebben onder ‘buitengewoon grote media-aandacht’. Volgens persrechter Lieneke de Klerk krijgen verdachten nooit strafvermindering als een advocaat de media zelf heeft opgezocht.

‘Met de komst van de social-media is die schandpaal weer terug. Het effect is tien keer zo erg’

Door het digitale tijdperk van nu belanden foto’s en video’s van misdaden enorm snel op het internet en worden deze beeldmaterialen binnen no-time verspreid. Het verspreiden van deze ‘bewijzen’ maakt het mogelijk dat de politie de verdachten sneller oppakken. Daar staat wel iets tegenover: de verdachten staan vaak met herkenbaar gezicht, naam én toenaam op het internet. Iets wat nooit meer teruggedraaid kan worden.

Invloed van media
Hoewel er nooit een representatief onderzoek is gedaan, zijn er wel indicatieve cijfers die aangeven in hoeveel gevallen de rechter strafvermindering geeft aan een verdachte die veelvoudig in de media is verschenen. In 2007 deed François Kristen, hoogleraar criminaliteit aan de Universiteit Utrecht, onderzoek naar de beïnvloeding van journalisten in zeventig rechtszaken. Hij keek of de publiciteit in de media invloed had op het vonnis van de rechter. In de publicatie ‘Blij met publiciteit, bang voor media’ zette hij zijn bevindingen op papier.

In 58 procent van de zaken zorgden de media voor strafvermindering voor de verdachte. Omgekeerd leidde media-aandacht in twintig procent van de gevallen tot strafverhoging. De rechters nemen in hun vonnis mee wanneer de verdachte zelf de media opzoekt of als er sprake is van een ernstig delict die de samenleving heeft geschokt.

Bij elkaar opgeteld betekent het dat in 78 procent van de strafzaken de rechter in zijn besluitvorming de media-aandacht heeft meegewogen bij het vellen van zijn oordeel. Deze opmerkelijke cijfers tonen aan dat de media wel degelijk invloed heeft op de rechters. In de overige 22 procent van de strafzaken was beïnvloeding niet bewezen of niet op te maken uit de motivatie van de rechters.

Digitale schandpaals
Advocaat Freddy Mols verdedigde één van de ‘Eindhovense kopschoppers’, Brent L. “In deze zaak is er uiteindelijk maar één slachtoffer. Dat is de man die de klappen heeft gekregen. Maar voor mijn cliënt zijn de gevolgen groot. Vroeger stond een schandpaal op de markt waar criminelen aan werden geketend. Met de komst van de social-media is die schandpaal weer terug. Dit keer staat hij niet op een plein, maar op het wereldtoneel. Het effect is tien keer zo erg”, legt hij met een voorbeeld aan het NRC Handelsblad uit.

De schandpaal werd in de middeleeuwen gebruikt om verdachten een onterende straf op te leggen. Degene die aan de schandpaal stond, leed gezichtsverlies in de hele stad. Hoewel de schandpaal officieel in 1854 afgeschaft is, bestaat deze methode nog steeds. Met als kanttekening dat de gestraften niet meer letterlijk, maar vooral figuurlijk voor de schandpaal staan. In een digitaal tijdperk als deze gaat dat soms heel snel met behulp van bijvoorbeeld Twitter en Facebook.

‘Het recht op privacy vervalt voor niemand in onze samenleving’

Recht op privacy
Maar is deze publieke schandpaal niet in strijd met het toch hoog gewaardeerde klassieke grondrecht ‘recht op privacy’? Artikel 10 in de Grondwet luidt als volgt: “Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer.” Volgens Mols is privacy-schending ergens wel een soort ‘levenslange straf’. Mensen die naar de gevangenis moeten, kunnen na hun straf namelijk een nieuwe start maken. Terwijl mensen die publiekelijk vernederd zijn dat niet kunnen.

Persvoorlichter van het Openbaar Ministerie, Frans Zonneveld, is het met de advocaat eens. “Het recht op privacy vervalt voor niemand in onze samenleving. Vandaar dat wij in onze uitingen ook altijd spreken over ‘een …-jarige inwoner van …’ en nooit namen gebruiken. Het OM kent alleen verdachten en geen daders. Je bent pas dader als de rechter dat heeft bepaald.”

Grijs gebied
Volgens Zonneveld moet er een afweging worden gemaakt voordat camerabeelden naar buiten worden gebracht. Het is volgens hem een grijs gebied. “In de zaak van de ‘Eindhovense kopschoppers’ is er bewust voor gekozen om de beelden via Bureau Brabant uit te zenden, omdat verdere opsporingsindicaties ontbraken en er angst was voor mogelijke herhaling. In dit geval wogen de veiligheidsbelangen zwaarder dan de privacybelangen. Het OM vond dat strafvermindering in deze zaak niet op zijn plaats was, omdat de daad niet in contrast stond met de media-aandacht die de daders kregen.”

Zulke enorme media-aandacht, zoals bij de ‘Eindhovense kopschoppers’, heeft niet alleen invloed op het leven van de daders. Het slachtoffer wordt er ook steeds maar weer mee geconfronteerd. Advocate Maartje Klompers verdedigde het slachtoffer. Zij vertelt dat haar slachtoffer zelf helemaal niet voor die media-aandacht heeft gekozen. “Het was zeer belastend voor mijn cliënt. Hij heeft er bewust voor gekozen geen contact op te nemen met de media en ook zeker geen interviews te geven. Dat het incident waarvan hij slachtoffer is geworden dan keer op keer op de televisie of social-media verschijnt is echt heel vervelend.” Toch was het slachtoffer, volgens Klompers, blij dat de daders gepakt zijn, mede door de vele media-aandacht.

Journalistieke codes
Hoewel het niet wettelijk is vastgesteld dat de media de Leidraad voor de Journalistiek moeten volgen, staat in artikel 2.4.1. het volgende: “De journalist zal de privacy van personen niet verder aantasten dan in het kader van zijn berichtgeving redelijkerwijs snoodzakelijk is. Een inbreuk op de privacy overschrijdt de grenzen van zorgvuldige journalistiek wanneer deze niet in redelijke verhouding staat tot het maatschappelijk belang van de publicatie.” Geen Stijl volgt deze Leidraad, die door de Raad voor de Journalistiek is opgesteld, niet.

In de Code voor de Journalistiek wordt deze privacy-maatregel bevestigd. De Code voor de Journalistiek is opgesteld door het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren. Deze code is, net als de Leidraad voor de Journalistiek, op geen enkele wijze bindend, noch zijn er sancties aan verbonden.

Grensgebied
Advocaat Mols vindt het terecht dat verdachten in sommige gevallen een strafvermindering krijgen. Volgens de strafpleiter is het schenden van de privacy namelijk al een straf op zich. Daar zit bij hem dan ook wel het grensgebied: “De media mogen berichten over strafzaken, maar ik vind niet dat de media zich moeten opstellen als een rechter. Ik vind het niet kunnen dat sommige verdachten al veroordeeld worden in de krant of op het internet, zonder dat er überhaupt is bewezen of hij schuldig is.

Video’s van misdaden kunnen naast een heksenjacht ook een heel ander effect hebben, namelijk een uitlokkend effect. Hedendaags circuleren op Facebook steeds meer filmpjes van jongeren die elkaar mishandelen na schooltijd. Social-media-expert Jan-Willem Alphenaar denkt dat die filmpjes veel jongeren aanzet om ook zoiets te doen. Dat verdachten in die filmpjes herkenbaar in beeld komen is volgens Alphenaar hun eigen schuld. Advocaat Mols lijkt het met hem eens te zijn: “Een verdachte moet goed nadenken voordat hij zoiets doet. Als die persoon dan iets doet wat niet mag, dan komen daar risico’s bij kijken. Eén van die risico’s is dat het voorval op internet beland”.

Verschuiving
Volgens het OM is er wel een verschuiving te zien en geeft de rechter minder vaak strafvermindering doordat verdachten veelvoudig negatief in de media terecht zijn gekomen. Verdachten in spraakmakende zaken zijn door de snelle informatie-uitwisselingen op social-media al snel bij naam bekend. “Momenteel liggen er verschillend vonnissen waarbij rechters uitdrukkelijk geen rekening houden met media-aandacht. Het besef dringt door dat media-aandacht nu eenmaal logisch is in onze mediacratie”, stelt persvoorlichter van het OM, Zonneveld. “Potentiële daders kunnen dat incalculeren voordat zij tot een misdrijf overgaan. Het OM is verantwoordelijk voor media-uitingen die het rond een zaak doet, maar niet voor wat de media daar vervolgens mee doen.”

Het OM hecht volgens Zonneveld veel waarde aan de rol van de onafhankelijk media. “Een belangrijke aspect van de strafrechtspleging is openbaarheid. De samenleving moet kunnen zien dat het recht zijn loop heeft. De media spelen daarbij een onmisbare rol. Eigen nieuwsvoorziening van het OM is vooral gericht op het voeden van de media, niet op het vervangen daarvan.”

Mensen die zich zo misdragen, zoals de ‘Eindhovense kopschoppers’ hebben volgens verschillende media geen recht meer op privacy. Maar zo werkt het niet in ons rechtssysteem. De bescherming van de persoonlijke levenssfeer is een mensenrecht. Die hebben wij in Nederland nou eenmaal hoog in het vaandel staan. Dat vindt de rechter ook. Het gevolg: strafvermindering dankzij buitengewoon grote media-aandacht. Er zal altijd een grijs gebied blijven tussen ons rechtssysteem en hoe de media over bepaalde zaken bericht. Het lijkt erop dat als er weinig media-aandacht aan een bepaalde zaak wordt gegeven, de straffen voor daders hoger uitpakken.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s